CAO Monitor: duurzame participatie in de CAO- praktijk
Expertisecentrum LEEFtijd heeft een 100-tal op 1-1-2009 lopende CAO's onderzocht op afspraken die een bijdrage leveren aan duurzame participatie over de levensloop. Er is gekeken naar algemene afspraken gericht op scholing en mobiliteit, veiligheid en gezondheid, het combineren van arbeid en zorg, maatwerk in faciliteiten én naar bijzondere afspraken die op kwetsbare groepen gericht zijn. Bij dat laatste gaat het onder meer over voorkeurbeleid bij werving en selectie en extra aandacht voor medewerkers in zware functies of met een achterstand in taal, competenties of kwalificaties. Het resultaat is de CAO Monitor Duurzame Participatie in de CAO-praktijk.
De afgelopen jaren hebben overheid en sociale partners afspraken gemaakt om de arbeidsparticipatie te verhogen. Dat is een reactie op de vergrijzing en ontgroening van de bevolking die de welvaartsstaat met zijn solidariteitsarrangementen onder druk zet. Na 2010 immers zal de beroepsbevolking krimpen, wat effecten heeft op de economische groei en de houdbaarheid van het stelsel van sociale zekerheid, zorg en pensioenvoorzieningen. De huidige financieel economische crisis zorgt voor een verslechtering van de uitgangsituatie, alhoewel de crisis ook weer nieuwe kansen biedt en eens te meer de noodzaak van duurzaam investeren in een brede inzetbaarheid en vitaliteit van werknemers onderstreept.
De huidige crisis doet verder niets af aan de noodzaak de participatie en duurzame inzetbaarheid van kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt te bevorderen. In het bijzonder gaat het dan om jongeren, vrouwen, allochtonen en gedeeltelijke arbeidsgeschikten. Deze groepen staan vaker in vergelijking met de blanke man van middelbare leeftijd aan de kant en in de bedrijven lijken ze minder doorgroei- en ontwikkelmogelijkheden te krijgen. Hoewel er zich nu minder kansen voordoen op het vinden van werk, blijft het ook in het kader van sociale doelstellingen als het vergroten van de economische zelfstandigheid, het tegengaan van uitsluiting en armoede en het bevorderen van de maatschappelijke participatie- van belang dat kwetsbare groepen zich blijven aanbieden op de arbeidsmarkt en zich daartoe ook uitgenodigd weten. Sociale partners kunnen daaraan bijdragen door hierover CAO-afspraken te maken. Duurzame Participatie in de CAO-praktijk brengt de situatie anno 2009 in beeld. Daarin staan een vijftal themas, uitgewerkt in diverse mogelijke CAO-afspraken, centraal die duurzame participatie op de arbeidsmarkt faciliteren. Onderstaande figuur brengt deze themas in beeld.
Enkele bevindingen
- Wat betreft het thema overleg en dialoog valt op dat in de CAO's weinig afspraken worden gemaakt over overleg met de personeelsvertegenwoordiging op themas van duurzame participatie, net zomin als de agenda voor de gesprekken tussen leidinggevenden en werknemers zijn uitgewerkt.
- De meeste CAO's hebben wel een levensloopregeling of CAO ŕ la carte, maar een persoonlijk budget, waarmee ruimer wordt ingespeeld op de individuele behoefte aan keuzevrijheid, komt nog maar nauwelijks voor in CAO's.
- Veel CAO's bevatten afspraken over gelijke kansen in zijn algemeenheid of waarin extra aandacht voor bepaalde doelgroepen bij de werving is vastgelegd. Meestal betreft dit boterzachte afspraken. Afspraken over diversiteitbeleid zijn vrijwel niet aangetroffen in de onderzochte CAO's.
- Vrijwel elke CAO bevat afspraken die onder het thema duurzaam leren en ontwikkelen gebracht kunnen worden. Wel worden er nog steeds meer afspraken gemaakt over functiegerichte scholing dan rondom brede inzetbaarheid. Collectieve afspraken over scholingsdagen of opleidingsplannen komen meer voor dan afspraken over persoonlijke ontwikkelingsbudgetten, persoonlijke trekkingsrechten of het op individueel niveau bespreken van de loopbaan.
- Omtrent flexibele arbeidstijden worden wel afspraken gemaakt over flexibele begin- en eindtijden en keuzemodaliteiten voor arbeidsduur en toch behoorlijk vaak ook over thuiswerken, maar in zeer geringe mate over individueel roosteren.
- Afspraken over verlofspaarsystemen komen veel voor maar daar staat tegenover dat er in de CAO's weinig bovenwettelijk wordt geregeld over verlofaanspraken voor het combineren van werk en privé.
- Op arbo-gebied worden, met name op grond van de Arbowet, veel afspraken gemaakt, maar meer preventief op het gebied van gezondheidsbewaking, de balans tussen belasting en belastbaarheid en vitaliteitbevordering worden in de CAO's veel minder of maar zelden kaders geschept of regelingen getroffen.
Wat verder opviel
- De mate waarin participatiebevorderende afspraken voorkomen in CAO's verschilt sterk tussen CAO's en ook naar thema. Die verschillen hangen vooral samen met het type CAO (branche- of ondernemings-CAO), het type werk dat binnen bedrijf/branche verricht wordt en het type werknemer dat daarbinnen werkzaam is.
- De voorloper-CAO's op het gebied van duurzame participatie vinden we vooral bij de grote ondernemingen in de markt, met een hoog aandeel witte-boorden-werkers.
- De voorloper-CAO's worden verder gekenmerkt door meer samenhang tussen afspraken, waardering voor de sociale dialoog, individueel maatwerk en een stijl waarin de werknemers direct, vaak op een meer informele wijze worden aangesproken.
Duurzame participatie heeft de toekomst, ook in de CAO
Duurzaam participatiebeleid biedt goede perspectieven voor een plezierig, langer durend, werkzaam leven, waarin de individuele werknemer langer productief, gezond en gemotiveerd kan blijven, omdat er blijvend in de werknemer geďnvesteerd wordt en de beschikbare faciliteiten op het werk beter zijn afgestemd op de diverse wensen, behoeften en mogelijkheden. Met protocollen en afspraken in de CAO kunnen de lijnen worden uitgezet om een dergelijk beleid op de werkvloer vorm te geven. Met meer maatwerk in faciliteiten en het bevorderen van de eigen verantwoordelijkheid van werknemers, overleg en dialoog over de inzetbaarheid. Dat is geen keuze, maar noodzaak. Het verlies aan baanzekerheid, langer doorwerken, de toenemende diversiteit onder werknemers en de behoefte aan meer keuzevrijheid laten geen ruimte voor andere opties.
De CAO-monitor laat zien dat er op deze terreinen nog een wereld te winnen valt, maar ook dat er inmiddels behoorlijk wat CAO's zijn die als inspiratiebron kunnen dienen. Dat zijn niet alleen de CAO's van grote ondernemingen in industrie en zakelijke dienstverlening, maar zeker op onderdelen ook diverse branche-CAOs, zoals die van de bouwnijverheid, diverse zorg-CAO's en de branche Welzijn en Maatschappelijk Dienstverlening.